ENDERUN MEKTEBİNDEKİ EĞİTİM VE AMAÇLARI

Mehmet Başbuğ
 

Osmanlı İmparatorluğu’nun çeşitli ülke topraklarını fethetmesiyle birçok kültürü kendi milli ve manevi değerlerinin potasında eritmek istemiştir. İnsanların merkezi otoriteye sadık kalmak amacıyla eğitimlerini sağlamak, devletin askeri ve idari kadrolarına yetişmiş eleman kazandırmak amacıyla, Enderun mektebi ve bu mektebi besleyen alt kademelerdeki okullar kurulmuştur. Enderun mektebinin kuruluş aşamasıyla beraber Osmanlı’nın maarif siyaseti gündeme getirilmiştir. Böylece Hıristiyan çocukların devşirmesi neticesinde onları Müslüman ve Türklük şuuruyla bilgilendirip ülkeye kazandırmak amaç edinilmiştir. Bütün bu dilek ve programlardaki ilkeler belli bir sıra dahilinde tatbik edilmeye çalışılmıştır. Kültürleşme çabaları amaçlanan hedeflerin en başında  gelmektedir. Kültür politikasıyla okuldaki talebeler kültürün her merhalesini öğrenmişlerdir. Maddi ve manevi kültür değerleri, Türkçe en ince ayrıntısıyla talebelere öğretilmeye çalışılmıştır. Ayrıca Farsça ve  Arapça da önem verilen diğer dillerden olmuştur. Çünkü resmi dil Osmanlıca olduğu için bu dillerin bilinmesi ülke adına önemlidir.

Bilginin öğretilmesinin yanında eğitim gören talebeler büyük bir disiplin altında yetiştikleri için Türk örf ve adetlerine göre yetişmeleri bir disiplinleştirme modeli ile gerçekleşebilmektedir. Bununda en kolay ve en önemli yolu eğitimden geçmektedir. Bütün saray mekteplerinin her türlü yönetimi ve idaresi Ak Ağalara verilmiştir. Ak Ağalar çok sert bir yönetim ve disiplinle öğrencilerin yetişmesini sağlamışlardır .  Bu disiplin, öğrencilerin yeme, içme, yatma, giyinme ve öğretim dahil her alanda kontrol altında olmalarını gerektirmiştir.

Enderun Mektebi’ndeki öğrenciler onar kişilik gruplar halinde yemekhaneye giderlerdi. Her grubun başında bir Ak Ağa vardı. Öğrencilere ayrı ayrı tabak verilmezdi. Ortaya büyük sahan konur, Ak Ağa’dan önce kimse sahana el uzatamazdı. Buda öğrencilerin sadakat ve disiplin kaidelerine ne derece bağlı yetiştirildiklerinin göstergesidir . Mekteb-i Hümayun’da disiplini sağlamak için bazı kurallar geliştirilmiştir. Halk yanında gerinmek, esnemek, sesli olarak aksırıp tıksırmak, sarımsak soğan, pastırma gibi kokulu şeyler yiyerek yanındakileri rahatsız etmek, sofrada büyüklerden önce yemeğe el uzatmak, terbiye kuralları dışında yemek yemek, başkalarının yemeğine bakmak, elini sofraya silmek, ekmek kırıklarını dökmek, dağıtmak yasaktı. Yemekten sonra ellerini ve ağızlarını iyice temizlemeleri zorunluydu. Başkalarının yanında kaşınmak, üstü başı kirli ve perişan bir halde bulunmak, kibirli yürümek vb. gibi konularda öğrenciler lalalar tarafından aydınlatılırdı.

Bu eğitim ve öğretim hizmetleri neticesinde öğrenciler meslek, istidat ve kabiliyetlerini göre yöneltme ve destekleme yolu ile meslek sahibi edilirlerdi. Yani asker, denizci, sanatkâr, idareci gibi hizmetler, kabiliyetler doğrultusunda belirlenirdi. Yani kabiliyeti olmayan kimseler kesinlikle hiçbir işte çalıştırılmazlardı. Enderun Mektebi, Türk Eğitim Sistemi Tarihi içinde bugünde önemini korumaktadır.